ما و پدیده‌ای به نام : حاشیه‌ی فردید

۱۵ فروردین ۱۳۸۶, ۱۲:۵۴ شهریار عیوض‌زاده هرچیزی

نمی‌دانم «احمد فردید» را می‌شناسید و یا خیر؟ آیا از دعواها بر سر هویت و حقیقت این آدم خبر دارید و یا خیر؟ به هر حال شاید احساس کنید که این‌ها خیلی به شما مربوط نیست ولی من می‌خواستم بگویم که اتفاقا دعواهایی که بر سر این آدم است (منظورم دقیقا خود دعوا است و نه موضوع دعوا)، از گونه‌ای است که به کرات در دور و بر ما اتفاق می‌افتد و برای اکثر ما پیش می‌آید که درگیر داستانی مشابه این داستان ‌شویم. پس ارزش آن را دارد که به عنوان یک Case Study به آن نگاه کنیم.

من نه «فردید» دیده‌ام و نه فردید خوانده‌ام و البته فردید خواندنی نیست از آنجا که در طول عمر خود چند صفحه نوشته بیشتر به جای نگذاشته است (به جایش سخنرانی کرده). ولی دعوای مخالفان و موافقان فردید را چند بار خوانده‌ام و نقل قول از سخنانش هم در همان مجادلات به چشمم رسیده است. با این حال – به رغم اعتراف به آگاهی اندکم نسبت به مسئله- با این وجود احساس می‌کنم که تا حدودی درک می‌کنم داستان از چه قرار است.

فردید یک دکترای فلسفه و یک (شِبه / اصل) فیلسوف بود (فوت ۱۳۷۳) که از کلام و موقعیت و اصحاب و شاگردان و تریبون و امتیاز پیشرو بودن و البته مزاجی عصبی و پرخاشگر برخوردار بود ولی بر سر این که آیا او از «محتوا» هم برخوردار بوده و یا نه، دعوا است. به هر حال دیدن همان چند جمله‌ی نقل قول شده از او (به نقل از کتابی که مریدانش جمع‌آوری کرده‌اند) مرا بر آن داشت که در ابتدای این پاراگراف در داخل پرانتز یک «شِبه» به فیلسوفش (البته داخل پرانتز) بچسبانم تا بعدا عذاب وجدان نگیرم بعدا هم برای تعادل یک «اصل» به آن اضافه کردم. به هر حال آنچه که می‌خواهم بگویم این نیست و البته من در مقام نقد او نیستم.

تا این زمان جامعه‌ی روشنفکری ما کمتر به نقد فردید برخاسته بود (که این خود جای سوال در مورد جامعه‌ی روشنفکری ماست). البته در فرهنگ ما کسی به سادگی به نقد کسی نمی‌پردازد مگر این که رو در روی هم قرار بگیرند و تضاد منافع پیدا کنند، که البته آنگاه بسیار اتفاق می‌افتد که دیگر «نقد» نباشد. حال اگر که طرف مقابل یک آدم آتشین مزاج باشد که در کار زهر پراکنی لجام اخلاق نداشته باشد که دیگر هیچ کس حال و حوصله‌ی نقدش را نخواهد داشت مگر این که کارد به استخوانش برسد یا وجدانش گریبانش را سخت گرفته باشد. به هر حال بعد از مرگ فردید کمی داستان بالا گرفت، دو سه سال پیش یک مقاله از داریوش آشوری در نقد کوبنده بر فردید خواندم که به بهانه‌ی چاپ کتابی از سخنان و سخنرانی‌های فردید (“دیدار فرهی و فتوحات آخرالزمان”) نوشته بود و چند روز پیش یک دو مقاله‌ی دیگر در همین باب خواندم و به ذهنم رسید که چقدر این حاشیه‌ و جدال بر سر آقای فردید جالب است و خودش نمایانگر روحیات ما.

آدمی که به زعم عده‌ای یک حکیم وارسته‌ای است که پرده‌های اسرار از برای چشم دلش افتاده و فیلسوف اول قرن گذشته ایران است برای عده‌ای دیگر یک شارلاتان کم‌سواد و فرصت‌طلب است که از نانوایی غرب‌ستیزی نان می‌خورد و به آسیاب غرب‌ستیزی کورکورانه و قرائت‌های فاشیستی آب می‌ریزد . البته تازگی‌ها منتفدان دو وجهه هم پیدا کرده است. جالب این که بعضی از منتقدان سرسخت او روزگاری خود شاگرد او بوده‌اند. به هر حال آن چه که می‌خواستم در این نوشته بگویم این است که این دعوا و این کنتراست و تفاوت آرای عجیب و غریب در مورد یک آدم، سوای این که این آدم چقدر شخصیت پیچیده‌ای داشته باشد، یک نمونه‌ی خیلی خوب و روشن در جامعه‌ی ماست که آدم برود و ببیند که چقدر تفسیر ما از یک آدم بستگی دارد به رابطه‌ی آن فرد با ما، حس نوستالژی ما نسبت به روزگاری که با هم بود‌ه‌ایم یا بر عکس حس کراهت ما از خواستگاه آن آدم، حس  شبه شونیسم و این که آن آدم مثل ما از بالا ده بوده و یا از پایین ده و یا حتی حب و بغض‌های خیلی شخصی و یا ترسهای ما از مواجه با او … و البته در تئوری به هیچ وجه قرار نیست که این‌ها در تفسیر ما تاثیر بگذارند ولی خوب، می‌گذارند. خیلی از ما هم جرات نقد چیزی را نداریم چون روزی روزگاری زیر پرچم آن سینه زده‌ایم و ترس داریم که تاریخ خود را زیر سوال ببریم. اصحاب روشنفکری روزگار ما این چنین در این ورطه، دست و پا می‌زنند پس ما در جمع خودمان تعجب نکنیم اگر که این داستان را مکرر داریم.

راستی فراموش نشود که کلمه‌ی «غربزدگی» از ابداعات آقای فردید است.